Alternatieve medicijnen zijn op Urk nog onverminderd populair. Eeuwenlang moest het eiland het min of meer zonder medische zorg stellen. De vissersbevolking kon een flinke portie bijgeloof niet worden ontzegd. Wie ziek was, had er graag een reisje naar de Friese duvelbanner voor over.
In De Tijd van 8 maart 1921 was een opmerkelijk nieuwtje te vinden: de bekende duvelbanner van Knijpe, Lolke Murks Brouwer, was door iemand uit Urk gevraagd om te verhuizen naar het eiland midden in de Zuiderzee. Brouwer woonde inmiddels in een armenhuis in Schoterland. Hij had het aanbod afgeslagen. Het bestuur van het tehuis had uit armoede bezoek van patiënten verboden: hoewel Brouwer op leeftijd was, bleven zij komen, in groten getale. Zij kwamen vaak van gegoede huize en uit alle delen van het land, ‘zelfs vanuit Urk’.
Wie was deze populaire duvelbanner? Lolke Murks Brouwer (1838–1927) werd geboren in Benedenknijpe, vlak bij Heerenveen. In de Friese Wouden waren meer wonderdokters en duvelbanners actief (zie ook de foto’s van veehouder Jan Monsma, beter bekend als ’t Boerke uit Rinsumageest), maar Lolke kreeg het vak met de paplepel ingegoten. Vader Murk trok als ‘banner’ bezoekers uit heel Noord-Nederland en aangrenzend Duitsland. Broer Sjoerd behandelde in de goedlopende praktijk ‘[l]ijders aan kwalen, waarmeê men jarenlang vruchteloos had ‘gedokterd’, en vooral betooverden’. Lolke besloeg een kleiner gebied: met name Twente en Urk. Hij was behalve duvelbanner ook slager. Met Neeltje Douma kreeg hij zes kinderen, waarvan er twee jong overleden.
Eiland van tooverkollen
Bijgeloof was de Urkers niet vreemd. Bezoeker J.W. Lieftink meldde in 1875 in de Volksalmanak dat Urk niet minder dan 82 ‘tooverkollen’ (heksen) telde. Volgens de overlevering kwamen ze ’s nachts om klokslag twaalf uur op bezemstelen aan suizen, en dan kon je ze tellen. Hun aantal was in 1942 flink gedaald, aldus volkskundige Piet Meertens, maar ‘nog steeds aanzienlijk’: “Een oudere vrouw met een eenigszins spitse neus of kin loopt ernstig gevaar, alleen om deze eigenschappen als heks te worden aangezien.” Wie ziek was, kon zo maar behekst of betoverd zijn door een toverkol.
Op Urk werden kollen soms gemeden (kinderen mochten geen snoep van hen aanpakken), maar er zijn geen gevallen van geweld tegen hen bekend. Historisch antropoloog Willem de Blécourt concludeert dat in Friesland verdachte vrouwen (en enkele mannen) vaak het doelwit waren. Zij werden met de dood bedreigd of gedwongen tot ‘onttoveren’. Andere ‘heksen’ zagen hun handel teloorgaan, aldus De Blécourt.
Veroordeeld
‘Onttoverende’ Brouwer ook Urker patiënten? Dat is zeker mogelijk. Lolke deed dit werk vooral ’s nachts en liet geen buitenstaanders toe. We krijgen een indruk van zijn werkwijze uit een artikel uit De Tijd uit 1921. Brouwer was toen volle drie dagen en nachten op een boerderij in de weer om de vrouw des huizes te behandelen. In de omgeving was men zo bang voor de uit te bannen geesten dat men gewapend naar bed ging.
Duvelbanners liepen het gevaar beboet te worden. Broer Sjoerd werd op 13 juni 1868 veroordeeld voor het uitoefenen van de geneeskunst zonder bevoegdheid. Hij kreeg een gevangenisstraf van drie maanden en boetes van fl. 45 en fl. 10.
In 1905 was Lolke aan de beurt. Hij was toen op Urk om een vrouw te behandelen. Het liep niet goed af; de patiënt overleed enkele dagen later. Brouwer kreeg een proces-verbaal. “De toegediende zoogenaamde kruiden zijn in beslag genomen”, noteerde De Tijd.
Levende aal op vrouwenborst
Duivelbanners en wonderdokters met genezingen op hun naam moeten grote aantrekkingskracht op de eilandbevolking hebben uitgeoefend. Op Urk was lang geen dokter te vinden. De zorg door schoolmeesters en chirurgijns stelde vaak niet veel voor. De eilandbewoners dokterden vooral zelf met brandewijn en cognac, roggebrood en Haarlemmer- en pijlrogolie. Ook waren er waren magische middeltjes zoals een levende aal op een zwerende vrouwenborst en het eten van levende luizen. Daarnaast was – en is – homeopathie populair.
Was het werk van Lolke altijd schadelijk? Misschien niet. Hij zal, net als vele andere ‘kwakzalvers’ uit zijn tijd, verstand van geneeskrachtige kruiden hebben gehad. Lolke verbouwde zijn eigen kruiden. Ontmoedigden Urker dominees en bestuurders behandelingen door Brouwer actief of zagen zij deze door de vingers? Van sommige duvelbanners is bekend dat zij met de Bijbel in de hand te werk gingen en samen met de betoverde Psalm 118 vers 3 als tegengif zongen.
Brouwer overleed op 1 januari 1927 op 88-jarige leeftijd in het armenhuis. Echt rijk is hij van het duvelbannen dus niet geworden. “Met Lolke is weer een ‘type’ uit vroeger dagen heengegaan,” schreef de Franeker Courant. De Urkers moesten zich weer wenden tot hun beproefde middeltjes. Misschien konden ze zelfs verleid worden tot een doktersbezoek, want met de komst van dr. Arie Vonk en het Medisch Centrum had de moderne geneeskunde definitief haar intrede op Urk gedaan.