In bodem van ons oude dorp liggen talloze knopen verborgen. Dat is logisch want vrijwel ieder kledingstuk was in de voorgaande rits-loze eeuwen voorzien van knopen die nu eenmaal makkelijk los raken, verloren worden, of uit in de lijn hangende was vallen. Werden ze vroeger van been, koper of ijzer gemaakt – gedurende de 20 ste eeuw werd steeds meer het goedkope en duurzame kunststof (plastic) als grondstof gebruikt. Ook waren (en zijn) er mensen die duurdere knopen op hun kleding lieten naaien: knopen van zilver of – soms – van goud, die doorgaans fraai versierd werden. Uiteraard op kleding voor officiële gelegenheden of belangrijke functies.
Filigrain
Een bijzondere en kwetsbare vorm van deze sierknopen zijn filigrain-knoopjes; kleine zilveren knoopjes die met de hand met de filigrain techniek gemaakt zijn. Bij deze oeroude techniek worden heel fijne en dunne zilveren draadjes tot een fraai sieraad gesmeed. Een precies, tijdrovend en kostbaar werkje.
Zeldzaam
In Nederland zijn dit soort kwetsbare knoopjes zeker geen algemene bodemvondsten, maar juist op Urk worden ze opvallend veel gevonden (Afb 1 en 2). Over de datering lopen de meningen uiteen, doorgaans worden ze als laat 16 de en 17 de eeuw gedetermineerd (PAN). Maar het Nederlands Openluchtmuseum bezit een schenking van 12 knoopjes – exact hetzelfde als sommige van de Urker knoopjes – die door meestertekens als 18 de -eeuws gedateerd worden.
Urker klederdracht
Binnen de Urker dracht zijn deze bijzondere knoopjes zelfs nog langer gebruikt. Vroeg 19 de -eeuwse afbeeldingen van de Urker mannendracht maken duidelijk dat ze zelfs tot de 19 de eeuw een kenmerkend onderdeel van de Urker mannendracht geweest moeten zijn. De (toen nog kleurige) zondagse dracht van Urker mannen toont een dubbele rij van deze prachtige en kostbare knoopjes in twee over elkaar gedragen baadjes (Afb 3 – Bing & Braet). Helaas (of gelukkig?) zijn de fraaie knoopjes binnen de Urker dracht in de loop van de tweede helft van de 19 de eeuw geheel verdwenen.
De beide grote broeksknopen, die ook in filigrain-techniek gemaakt zijn, zijn wel in gebruik gebleven. Die worden doorgaans geduid als ‘Zeeuwse broeksknopen’, terwijl de knoopjes van het Nederlands Openluchtmuseum als ‘Schokker model’ geduid worden. Op Urk moeten we ze misschien maar gewoon als ‘Urker zilveren knopen’ duiden, want hier hebben deze kleine en grote knopen een lange geschiedenis die mogelijk zelfs tot de 16 de eeuw te herleiden is.
Schuld bekennen
De rijen zilveren knoopjes en hun lange geschiedenis op ons eiland maken ook dat we ze misschien met de aloude Urker uitdrukking “Vor de knoopies goon” moeten verbinden. We kunnen ons voorstellen dat eind 18 de eeuw een verliefd Urker stelletje – waarbij voor de trouwdag al duidelijk was dat er zich ‘onger de boezel’ nieuw leven aankondigde – danig onder de indruk was van al die rijen zilveren knoopjes van de kerkenraadsleden waarvoor ze deemoedig ‘schuld moesten bekennen’…
Bronnen
- PAN – Portable Antiquities Netherlands – website Rijksmuseum voor Oudheden
- Bing & Braet von Ueberfeldt, herdruk 1978 – Nederlandsche Kleederdrachten naar de natuur
getekend. - Van Zuthem, 2018 – Streeksieraden uit het Nederlands Openluchtmuseum.
