Enkhuizen, zondag 8 januari 1826
Het is bitterkoud en er staat een gure wind. Kerkgangers die na de dienst een rondje om de Dromedaris lopen, zien tot hun verbazing aan de horizon iets vreemds opdoemen. Is dat een ijsberg? Als het gevaarte langzaam dichterbij komt, ontdekken ze masten. Er drijft een enorme ijsschots, met meer dan twintig vissersschuiten die erin vast lijken te zitten. Al snel is de halve stad in rep en roer. En het wordt nog vreemder, want aan boord van al die schuiten is geen levende ziel te bekennen. Het zijn Urkerschuiten, dat ziet iedereen. Maar welke ramp heeft zich dan op Urk voltrokken?
De ankerkabels doorgesneden

Begin januari liggen er bij Urk 24 vissersschuiten voor anker op de rede, het open water aan de oostkant van het eiland. Sinds een jaar of zeven heeft Urk een mooie nieuwe haven, waar wel vijftig schuiten in passen. Maar het water staat zo laag dat de vissers er niet in kunnen komen. Er zit dus niets anders op dan op de rede voor anker te gaan, zoals de Urkers dat deden toen er nog geen haven was.
Het vriest al dagen, en in de nacht naar zondag schuift er een enorm ijsveld over de rede. Het ijs snijdt de ankerkabels van de schuiten door en neemt ze, ingeklemd en wel, langzaam mee. Richting Enkhuizen: een reis van twintig kilometer…“… eene IJsschots had van de reede van Urk 25 grootevisschuiten medegevoerd en dreef statig met dezelven, langs het zoogenaamde Enkhuizer zand tot zeer nabij deze stad.” Vijfentwintig schuiten, schrijft de Staatscourant. Het zijn er vierentwintig.
Tot zinkens toe bemand
Als het op Urk licht wordt, zien de vissers tot hun ontzetting dat alle schuiten weg zijn. Hun hele hebben en houden is op drift geraakt. Gelukkig hebben ze nog ijsvletten: platte boten die je over het ijs kunt trekken of duwen. Lang beraad is er niet. Met vijf van die ijsschuiten gaan de Urkers die zondag hun vloot achterna. De bootjes raken overvol, want iedereen wil mee. Het is een hachelijke en levensgevaarlijke tocht, maar keus hebben de Urkers niet. Ze zetten door, en ze halen het. In Enkhuizen ziet iemand de vijf ijsschuiten aankomen: “In den namiddag van dien dag bereikten vijf ijsschuiten, van Urk komende, tot zinkens toe bemand, met levensgevaar, deze geheel onbemande vloot …” Die middag klimmen de vissers aan boord van hun eigen schuiten. Nog steeds vast in het ijs, maar toch…
En dan breekt het ijs

Nauwelijks zijn de Urkers aan boord, of het ijsveld valt uiteen. Een deel drijft naar het zuiden, een ander deel wat naar het noorden, en de vloot raakt verspreid. De Enkhuizers proberen de schuiten hun haven binnen te halen. Die avond lukt dat bij twee. De andere schuiten blijven buiten, met de mannen erop, die dag en die nacht. Overgelaten aan “het spel van ijs en winden”, schrijft de Staatscourant.
De volgende dag zitten er 22 schuiten met ijs en al aan de grond: een deel tegen het Enkhuizer zand, een ondiepte voor de kust, en een deel tussen Hoorn en de Nek. De Enkhuizers laten de Urkers niet aan hun lot over. Met ijsschuiten brengen ze eten en drinken naar de bemanningen. Maar hoe krijg je tweeëntwintig schepen weer uit het ijs?
Schuit voor schuit naar binnen
Het bergen gaat door, zo goed en zo kwaad als het gaat. Enkhuizer vissers helpen mee, samen met een paar schippers en hun knechten, en Urker vissers komen uit het Nieuwe Diep om de krachten te bundelen. Gelukkig werkt ook het weer mee. De zee staat hoger en het blijft rustig, “bijna wonderdadig” volgens de Staatscourant. Dag na dag komen er schuiten binnen: in Enkhuizen, in Medemblik en in de Broekerhaven.
Op 16 januari, acht dagen na die zondag, zitten er nog maar twee schuiten vast in het ijs. Een week later liggen er vijftien in Enkhuizen, één in Medemblik en zes in de Broekerhaven. Tweeëntwintig van de vierentwintig schuiten zijn weer veilig. En de laatste twee?
Eind goed, al goed?
Wat er van de laatste twee schuiten is geworden, weet niemand meer. Maar één ding is wel bekend. De Enkhuizers, die met gereedschap, ijsschuiten en touw de Urkers hebben bijgestaan, vragen er geen cent voor en nemen ook niets aan. De Staatscourant van 19 januari prijst de moed van de Urkers, maar nog meer de hulp van de Enkhuizers: “Eere hebbe de wakkerheid der Urker Visserlieden, die, met beleid en moed, zoo spoedig tot behoud hunner vloot zijn toegesneld, maar eere hebbe vooral de bereidvaardigheid van de Enkhuizer Visserlieden …”
Bronnen
1. Nederlandsche Staatscourant, 19 januari 1826 (brief uit Enkhuizen van 16 januari), via Delpher(https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010047960:mpeg21:a0011)
2. Opregte Haarlemsche Courant, 14 januari 1826 (met vervolg op 17 en 24 januari), via Delpher(https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010517276:mpeg21:a0004)
3. Weerwaarnemingen Zwanenburg bij Halfweg, januari 1826 (meetreeks KNMI, via Open Archieven) (https://api.openarch.nl/1.0/related/weather.json?date=1826-01-08&latitude=52.70&longitude=5.29)
4. Canon van Urk, ‘Een haven als rustpunt’, Stichting Urker Uitgaven (https://www.urkeruitgaven.nl/canon/een-haven-als-rustpunt/)
5. P. Harting, Het eiland Urk: zijn bodem, voortbrengselen en bewoners, Utrecht 1853 (https://www.gutenberg.org/ebooks/44088)

































































